Anıtkabir'in Taşları Nereden Geldi? Cevap Safranbolu'nun Taş Ocaklarında

Anıtkabir taşları nereden geldi sorusu, Türkiye'nin en kutsal yapısının arkasındaki az bilinen hikayelere açılan bir kapıdır. Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün ebedi istirahatgahı olan Anıtkabir, yalnızca Ankara'da yükselen bir anıt değildir. Bu yapının taşları Anadolu'nun dört bir yanından getirilmiş ve her biri ayrı bir hikaye taşımaktadır. Bu hikayelerin en dikkat çekicilerinden biri ise Karabük'ün Safranbolu yöresine uzanır. Anıtkabir'in dış cephesine karakterini veren sarı traverten taşları, Safranbolu'nun komşu ilçesi Eskipazar'daki taş ocaklarından çıkarılmıştır. İşte Anıtkabir taşları nereden geldi sorusunun Safranbolu'ya uzanan cevabı.

Anıtkabir Taşları Nereden Geldi Sorusunun Kısa Cevabı

Anadolu'nun Dört Bir Yanından Gelen Taşlar

Anıtkabir'in yapımında kullanılan doğal taşların tamamı Anadolu topraklarından çıkarılmıştır. Bu tercih bilinçli bir karardır. 1941'de açılan uluslararası yarışmada 47 proje arasından Prof. Emin Onat ve Doç. Orhan Arda'nın tasarımı seçilmiş, yarışma jürisi dış cephede toprak renginden daha açık tonlarda kesme taş kullanılmasını önermiştir. Bu yönerge doğrultusunda Türkiye'nin farklı bölgelerindeki taş ocakları incelenmiş ve her bölüm için en uygun malzeme belirlenmiştir. Kayseri Pınarbaşı'ndan beyaz traverten, Boğazköprü'den kırmızı traverten, Bilecik Hasandere'den yeşil serpantinit, Afyonkarahisar İscehisar'dan kaplan postu mermer, Hatay'dan kırmızı mermer ve Osmaniye'den 40 tonluk yekpare lahit taşı getirilmiştir. Ancak dış cephenin ana kaplama malzemesi olarak seçilen taş, Karabük'ün Eskipazar ilçesinden gelen sarı travertendir.

Safranbolu Yöresinden Gelen Ana Kaplama Taşı

Anıtkabir taşları nereden geldi diye sorulduğunda en kapsamlı cevap Eskipazar sarı travertenidir. Bu taş, Anıtkabir'in en geniş yüzey alanını kaplayan malzemedir. Aslanlı Yol'un kenarındaki duvarlardan Şeref Holü'nün tüm dış duvarlarına, zafer kabartmalarından tören meydanını çevreleyen kolonatlara kadar ziyaretçilerin gördüğü sarı tonlarındaki dış cephenin büyük bölümü bu taştan yapılmıştır. Eskipazar, Karabük iline bağlı bir ilçe olup Safranbolu'ya yalnızca 46 kilometre uzaklıktadır. Her iki ilçe de aynı ilin kardeş yerleşimleridir. Bu nedenle bölge halkı arasında taş, Safranbolu yöresi ile birlikte anılmaktadır.

Anıtkabir Taşları Nereden Geldi: Eskipazar Taş Ocaklarının Hikayesi

Budaklar Köyü'ndeki Taş Ocakları

Anıtkabir'in sarı traverten taşları, Eskipazar ilçe merkezine yaklaşık 5 kilometre uzaklıktaki Budaklar Köyü civarındaki taş ocaklarından çıkarılmıştır. Taş çıkarma süreci 1944 yılında başlamıştır. 2 Eylül 1944 tarihinde Çankırı Valiliği'ne ruhsat başvurusu yapılmış, 31 Ekim 1945'te müteahhit firma Rar-Türk Limited Sosyetesi'ne gerekli izin verilmiştir. Burada önemli bir tarihsel ayrıntı vardır: Eskipazar o dönemde Çankırı iline bağlıydı. 1995 yılında Karabük il statüsü kazandığında Eskipazar da bu yeni ilin ilçesi olmuştur. Bu nedenle bazı eski kaynaklarda taş "Çankırı Eskipazar traverteni" olarak geçerken, günümüzde Karabük ve Safranbolu bölgesiyle anılması doğaldır. Taş ocağının bulunduğu Kayadibi mevkii bugün hâlâ aktif olarak işletilmekte ve dünyaya ihracat yapılmaktadır.

Taşların İşlenmesi ve Ankara'ya Taşınması

Ocaktan çıkarılan ham taş blokları doğrudan kullanılamayacağından, işleme süreci titizlikle yürütülmüştür. Taşların kesilmesi için İtalya'dan MARMI marka taş kesme makineleri getirilmiştir. İnce işçilik gerektiren detaylar için ise Afyonkarahisar'dan geleneksel el aletleri temin edilmiştir. Taşları şekillendiren ustalar, Mimar Sinan'ın doğduğu köy olan Kayseri Ağırnas başta olmak üzere Reşadiye ve Talas Zincidere köylerinden gelen deneyimli zanaatkarlardı. İşlenen taşlar Eskipazar istasyonuna taşınmış ve demiryoluyla Ankara'ya sevk edilmiştir. Taşların teknik uygunluğu, İstanbul Teknik Üniversitesi Malzeme Laboratuvarları'nda 25 Nisan 1947'de yapılan kapsamlı testlerle doğrulanmıştır. Su emme, basınç ve donma deneylerinde bünyesinde çatlak ya da döküntü oluşmadığı tespit edilmiştir.

İnşaat Sırasında Yaşanan Delik Tartışması

İnşaat sürecinde ilginç bir kriz yaşanmıştır. Müteahhit firma, 3 Kasım 1948 tarihli yazısında travertenlerin bünyesinde delikler bulunduğunu bildirmiştir. Yüzeyinde delik görünmeyen taşlarda bile işleme başlandıktan sonra gözenekler ortaya çıkıyordu. Sözleşmede yer alan "oyuk ve delik taşlar katiyen kullanılmayacaktır" maddesi ciddi bir endişe yarattı. Bunun üzerine Jeolog Dr. Erwin Lahn Eskipazar'a gönderildi. Lahn, yerinde inceleme sonrasında hazırladığı raporda travertenin doğası gereği gözenekli bir taş olduğunu ve bunun bir kusur değil doğal yapısal özellik olduğunu açıkladı. Bu rapor sayesinde taşların kullanımına devam edildi. Bugün biliyoruz ki travertenin gözenekli yapısı aslında bir avantajdır: ıslak zeminlerde kaymayı önler ve taşın nefes almasını sağlar.

Anıtkabir Taşları Nereden Geldi: Safranbolu İçin Bu Katkının Anlamı

Eskipazar İsminin Anıtkabir'de Yaşaması

Anıtkabir taşları nereden geldi sorusunun en somut cevabı, yapının kendi içinde gizlidir. Hürriyet Kulesi'nin içinde bulunan sergi bölümünde, inşaatta kullanılan doğal taş örnekleri ve bu taşların getirildiği bölgeler gösterilmektedir. Ziyaretçiler burada Eskipazar adını görebilir. Eskipazar Belediye Başkanı Serkan Civa'nın ifadesiyle "Anıtkabir'in yapımında kullanıldığı için Eskipazar ismi Anıtkabir'de yazıyor." Bu durum, küçük bir Anadolu kasabasının adını Cumhuriyet'in en anlamlı yapısına taşımıştır. Yapının inşaatında ayrıca Karabük Demir-Çelik Fabrikası'ndan getirilen çubuk demir de kullanılmıştır. Dolayısıyla Karabük'ün Anıtkabir'e katkısı yalnızca taşla sınırlı değildir.

Coğrafi İşaret Tescili ve Uluslararası Tanınırlık

Halk arasında "buğday başağı" olarak adlandırılan Eskipazar sarı traverten taşı, 2024 yılında Karabük Ticaret ve Sanayi Odası'nın başvurusuyla Türk Patent ve Marka Kurumu'ndan coğrafi işaret tescili almıştır. Bu tescil, taşı Karabük'ün dokuzuncu coğrafi işaretli ürünü yapmıştır. Anıtkabir'in yanı sıra Üçüncü TBMM binasının yapımında da kaplama taşı olarak kullanılan bu traverten, günümüzde ABD, Almanya, Fransa, Katar ve çeşitli Arap ülkelerine yılda yaklaşık 100 konteyner ihraç edilmektedir. Eskipazar'da ilçenin tüm kaldırımları bu taştan döşenmiştir. Kimyasal yapısı nedeniyle bünyesinde bakteri üretmeyen taş, gözenekli yapısıyla nefes alan bir malzeme olarak modern mimaride de tercih edilmeye devam etmektedir.