Hadrianapolis Mozaiklerinde Saklı Gizli Semboller: Şifreler ve Anlamları

Karabük Eskipazar'daki Hadrianoupolis, "Karadeniz'in Zeugması" unvanıyla anılan ve her yapısı mozaiklerle bezeli nadir antik kentlerden biridir. Peki bu olağanüstü eserleri kimler yarattı? Hadrianapolis mozaik sanatçıları kimlerdi sorusu, bizi antik dönemin gizemli zanaatkarlarının dünyasına götürüyor.

Mozaiklerde İsmi Yaşayan Baniler: Himerios ve Valentina

Hadrianoupolis'te isimleri günümüze ulaşan en önemli kişiler Himerios ve Valentina'dır. Dört Nehir Kilisesi'nin güney nefindeki vakıf yazıtında bu isimlere rastlanmaktadır. Yazıtta "Sadık saray muhafızı Himerios ile pek onurlu ve değerli Valentina'nın adağıdır" ibaresi geçmektedir.

Himerios adı üzerine yapılan filolojik ve prosografik çalışmalar, bu ismin bir "Skholarios" yani İmparatorluk muhafızı olduğunu ortaya koymuştur. Bu isim MS 6. yüzyıla özgüdür. Himerios ile Valentina'nın evli olduğu düşünülmektedir.

Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Himerios ve Valentina mozaikleri yapan sanatçılar değil, mozaikleri yaptıran banilerdir (patronlar). Antik dönemde mozaiklerin finansmanını sağlayan varlıklı kişiler ile eserleri fiilen yaratan ustalar farklı kişilerdi.

Yerel Mozaik Okulu Teorisi

Kazı başkanı Doç. Dr. Ersin Çelikbaş, antik kentte bir mozaik okulu bulunduğu görüşündedir. Çelikbaş'ın açıklamasına göre mozaikleri oluşturan tesseraların doğal renkleri kullanılmış, boyayla renklendirilmemişlerdir. Bu renkleri oluşturan her taş bölgede tespit edilmiştir.

Eserleri yapanlar aslında buranın sanatçılarıydı ve dışarıdan ithal malzeme kullanılmamıştır. Bölgenin kendi yerel malzemesiyle yapılan mozaikler, hemen hemen her yapıda görülmektedir. Bunun dışarıdan getirilen ustalarla yaptırılması pek mümkün değildir.

Bu tespitler, MS 4-6. yüzyıllar arasında Hadrianoupolis'te aktif bir mozaik okulunun varlığına işaret etmektedir. Tüm yapıların ortak özelliği başka hiçbir yerleşimde benzerine rastlanmayan özgün yorumlama tarzıdır. Bu stil birliği, aynı atölyeden yetişen ustaların elinden çıktığını düşündürmektedir.

Antik Dönemde Mozaik Ustaları Nasıl Çalışırdı?

Antik dönemde tek bir mozaiğin yapımında kaç kişinin görev aldığını tam olarak bilmek mümkün değildir. Ustalar ile çıraklar arasındaki ayrım açıkça ortada olmakla birlikte bu ayrım atölyenin büyüklüğü ve projenin karmaşıklığına göre değişmekteydi.

Mozaik ustaları sanatkar statüsüne sahip olup, bezemesi yapılacak ev veya binanın sahibi tarafından işe alınıyorlardı. Atölyenin başındaki kişi usta mozaikçi olarak anılıyor, yanında asistan ve çırakların yanı sıra köleler de çalışabiliyordu. İşi veren patronlar bazen istedikleri bezeme türü hakkında belli fikirlere sahip olup planlarını usta mozaikçi ile ayrıntılı şekilde görüşüyorlardı.

En büyük ve en başarılı atölyelerde karmaşık figürlü sahneler için taslak çizimlerin hazırlanması genellikle usta mozaikçinin sorumluluğunda olsa da bu iş için özel sanatçılar da getirtilmiş olabilirdi. Tasarım, tesseraların yerleştirilmesi sürecinde mozaik ustasını yönlendirmek amacıyla harcın en üst tabakası üzerine birkaç basit renk ile çiziliyordu.

Tessera Yapımı ve Malzeme Seçimi

Bir mozaik, tessera adı verilen yüzlerce veya binlerce bağımsız parçadan meydana gelir. Tessera genelde rahatça elde edilebilen değişik materyallerden yapılabilir. Üzerinde yürünmeye dayanabilmesi açısından yer mozaikleri en dayanıklı malzemelerden yapılırdı. Çoğunlukla renkli kireç taşları kullanılırdı. Mozaikçiler bunları heykeltraşların ve sanatçıların atölyelerindeki artıklardan toplarlardı.

Hadrianoupolis mozaiklerinde sarı, siyah, yeşil, beyaz, kahverengi ve kırmızı tonlarında tesseralar kullanılmıştır. Önemli bir detay olarak bazı siyah tesseraların obsidyen olduğu tespit edilmiştir.Bu, ustaların değerli taşları da kullandıklarını göstermektedir.

Bizans döneminde mozaik altın devrini yaşamıştır. Camın üstüne metal varak kaplanarak altın ve gümüş tessera yapımı başlamıştır. Altın, Bizans mozaiklerinin en tipik özelliklerinden biri olmuştur.

Yapım Teknikleri: Opus Tessellatum ve Opus Vermiculatum

Hadrianoupolis'te opus tessellatum ve opus vermiculatum tekniklerinde yapılmış mozaik süslemeler tespit edilmiştir.

Opus Vermiculatum tekniği ilk başlarda sadece emblemalarda (merkezi panolarda) görülen bir özelliktir. MS 2. yüzyıldan itibaren bütün döşeme yüzeyine uygulanmaya başlanmıştır. Bu teknikte tesseralar diğer tekniklerdeki uygulamalara oranla daha küçüktür. Ayrıntılı olarak işlenecek motif veya figürler için uygun olan bu özenli ve pahalı teknik, daha çok küçük yüzeylerde ve panolarda uygulanmaktaydı.

Bir desenin uygulamasında meydana gelen hatalar bazen aynı işin birden fazla zanaatkar tarafından yürütüldüğünü ve aralarındaki koordinasyon eksikliğini göstermektedir. Ürdün'deki Bizans kiliseleri örneğinde hayvan ve insan figürlerindeki detayların yakın benzerlikleri, işin tek bir zanaatkar tarafından yapıldığına işaret etmektedir.

Gezici Ustalar mı, Yerel Sanatçılar mı?

Antik dönemde mozaik ustaları bazen farklı şehirlere davet edilirdi. Hammath Tiberias'a Antiokheia kentinden mozaik sanatçılarının yerel mozaik ustalarına yardım amacıyla gelmiş olabileceği düşünülmektedir.

Ancak hiçbir durumda imzalara dayanarak aynı mozaik ustasının farklı yerlerde çalıştığını kesin olarak tespit etmek mümkün değildir. Zeugma'da Samosatalı Zosimos ismine iki farklı mozaikte rastlanmıştır, ancak Zosimos oldukça yaygın kullanılan bir isim olduğundan bu iki mozaiğin aynı kişi tarafından yapıldığını kesin olarak bilmek mümkün değildir.

Hadrianoupolis'te durum farklıdır. Tüm malzemelerin yerel kaynaklardan elde edilmesi ve her yapıda mozaik kalıntısı bulunması, burada yerleşik bir mozaik atölyesinin varlığına işaret etmektedir.

Ustaların Sanatsal Yetkinliği

Hadrianoupolis mozaiklerinin teknik kalitesi, ustaların yetkinliğini açıkça ortaya koymaktadır. Kilise B'deki boğa figüründe sanatçının su içen boğanın yüzünü nehre ustalıkla yansıtmış olması dikkat çekicidir. Bu üç boyutlu perspektif ve yansıma efekti, dönemin sanatsal anlayışının ötesinde bir ustalık göstermektedir.

Dört Nehir Kilisesi'ndeki Cennet Nehirleri personifikasyonlarının insan şeklinde gösterildiği başka bir örnek bilinmemektedir. Bu özgünlük, Hadrianoupolis ustalarının yaratıcı kapasitesini yansıtmaktadır.

Baniler ve Patronaj Sistemi

Bazı mozaiklerde yer alan konular patronların seçimlerini yansıtıyordu. Bunlar arasında patronların kendi finanse ettikleri sirk veya tiyatro gösterileri, favori sirk arabacısı veya gladyatörlerinin tasviri ya da kendi atları veya avcı köpeklerine ait tasvirler gibi konular yer alıyordu.

Hadrianoupolis'te Himerios bir İmparatorluk muhafızı olarak önemli bir mevkide bulunuyordu. Bu durum, kentin MS 6. yüzyılda önemli bir askeri ve dini merkez olduğunu düşündürmektedir. Mozaiklerin finansmanı muhtemelen kilise yetkilileri ve zengin baniler tarafından sağlanmıştır.

Mozaik Okulunun Mirası

Hadrianoupolis'te 2003-2020 yılları arasında Geç Antik Çağ'a tarihlenen altı yapıda kazı çalışması yapılmış ve bu çalışmalarda dönemin süsleme karakterini yansıtan zemin mozaiklerine rastlanılmıştır.

İki farklı inşa evresine sahip Kuzeybatı Nekropol Kilisesi'nin zemini her iki dönemde farklı teknik ve üsluptaki mozaikle bezenmiştir. Bu durum, mozaik okulunun en az iki yüzyıl boyunca aktif kaldığını ve geleneğin nesilden nesile aktarıldığını göstermektedir.

Sonuç: Anonim Ustalar, Ölümsüz Eserler

Hadrianoupolis mozaiklerini yaratan ustaların bireysel isimleri maalesef tarihin karanlığında kaybolmuştur. Ancak eserleri, MS 4-6. yüzyıllarda bu bölgede faaliyet gösteren yetenekli bir mozaik okulunun varlığını kanıtlamaktadır. Bu ustalar yerel malzemelerle çalışmış, özgün yorumlama tarzları geliştirmiş ve başka hiçbir yerde görülmeyen eserler ortaya koymuşlardır.

Himerios ve Valentina gibi banilerin isimleri yazıtlarda yaşarken, asıl sanatçılar anonim kalmıştır. Bu durum antik dönemin genel karakteristiğidir: Finansmanı sağlayanlar anılır, emeği verenler unutulur. Ancak Hadrianoupolis mozaikleri, isimsiz ustaların kalıcı mirası olarak günümüze ulaşmıştır.

Bu benzersiz eserleri yerinde görmek ve antik ustaların izini sürmek isteyenler, Safranbolu'ya yakın konumuyla Hadriana Hotel'de konaklamayı tercih edebilir.