Hadrianapolis Roma Tapınak Kalıntıları: Pagan Döneme Ait Kutsal Yapılar

Karabük'ün Eskipazar ilçesinde yer alan Hadrianoupolis antik kenti, genellikle Erken Bizans dönemi kiliseleri ve ünlü mozaikleriyle tanınır. Ancak kentin Roma dönemindeki dini yaşamı, pagan inanca ait tapınak kalıntıları ve kült alanları sayesinde giderek daha net biçimde ortaya çıkmaktadır. Hadrianapolis Roma tapınak kalıntıları, Paphlagonia bölgesinin antik çağdaki inanç dünyasını anlamak için vazgeçilmez ipuçları sunar.

Kimistene Zeus Tapınağı: Bölgenin Baş Tanrısına Adanmış Kutsal Alan

Hadrianoupolis'in en önemli Roma dönemi tapınak kalıntısı, kentin 5 km doğusunda Değirmendere Mahallesi'ndeki Asartepe mevkiinde bulunur. Kimistene olarak adlandırılan bu kutsal alan, 2006-2007 yıllarında Ergün Laflı başkanlığında kazılmıştır. Asartepe'nin güneybatısındaki akropolis üzerinde tespit edilen tapınak, 29,2 x 20,0 metre plana sahiptir ve MS 1. yüzyıla tarihlenir.

Tapınağın Zeus Kimistenos'a adandığı, 1963 yılında F.K. Dörner tarafından bulunan bir kaya yazıtıyla ilişkilendirilmiştir. Bu yazıt MS 195-197 tarihli olup Demeter ve Kore kültüyle de bağlantı kurar. Paphlagonia bölgesinde Zeus, yalnızca Olympos'un baş tanrısı değil; aynı zamanda iklimsel olaylardan sorumlu, bereketin sağlayıcısı ve dağ tanrısı kimliğiyle tapınım gören yerel bir figürdü. Bölgede ele geçen 19 adet taş boğa adağı, bu kültün MÖ 5. yüzyıldan MS 2. yüzyıla kadar kesintisiz sürdüğünü kanıtlar. Araştırmacılar bu boğa adaklarının Tunç Çağı'ndan gelen Fırtına Tanrısı inancıyla Zeus kültü arasında senkretik bir köprü oluşturduğunu düşünmektedir.

Kazılarda tapınak çevresinde Hellenistik ve Roma dönemine ait çanak çömlek parçaları, ritüel kapları ve adak fragmanları ele geçirilmiştir. Akropolisin güneyinde 6 metre çapında ve 18 metre derinliğinde, Hellenistik döneme tarihlenen büyük bir sarnıç da ortaya çıkarılmıştır. Tapınağın MS 4. yüzyılda terk edilmesi, Hristiyanlığın bölgede resmi kabul gördüğü dönemle örtüşür.

Kaya Kült Nişi: Phrygia Geleneğinin Paphlagonia'daki Yansıması

Hadrianoupolis kent merkezinde, Çay Mahallesi'nde bulunan anıtsal kültik niş, Roma döneminin pagan inanç dünyasına ait bir başka önemli kalıntıdır. Aedicula olarak adlandırılan bu kaya nişi 238 x 142 cm ölçülerinde olup iki sütun üzerine yerleştirilmiş yarım daire biçimli bir alınlıktan oluşur. Laflı tarafından MS 2-3. yüzyıllara tarihlenen yapı, eski Phrygia inançlarıyla ilişkilendirilmiştir.

Paphlagonia topraklarında Phrygia kökenli bir kült nişinin varlığı ilk bakışta şaşırtıcı görünse de bölgenin kültürel geçmişiyle uyumludur. Hadrianoupolis, Paphlagonia, Bithynia ve Galatia bölgelerinin sınırında yer aldığından farklı inanç geleneklerinin kesişim noktası olmuştur. Zeus Syrgastes ve Zeus Sarnendenos gibi Phrygia kökenli tanrı kültlerinin bu coğrafyada tapınım görmesi, bölgeler arası dini etkileşimin somut kanıtıdır.

Asklepios Kültü: Sağlık Tanrısının Karadeniz'deki İlk İzi

Hadrianoupolis'in pagan dini yaşamına dair en heyecan verici keşiflerden biri, 2022 yılında ortaya çıkarılan Asklepios yazıtıdır. Kare planlı bir yapıda bulunan kaya parçasında "Kurtarıcı Asklepios'a Ailios Deiotaros sundu" ifadesi okunmuştur. MS 2. yüzyıla tarihlenen bu yazıt, Karadeniz bölgesinde Asklepios kültünün ilk epigrafik kanıtıdır.

Kazı başkanı Doç. Dr. Ersin Çelikbaş, kentin bastığı sikkelerde daha önce Asklepios figürlerinin görüldüğünü ve bir adak sütununda patera ile yılan tasvirlerinin tespit edildiğini belirtmiştir. Yazıtın bulunması bu önceki ipuçlarını kesinleştirmiştir. Hadrianoupolis sınırları içindeki Akkaya termal kaynağının varlığı, Asklepios tapınımının burada kök salmasının başlıca nedeni olarak değerlendirilmektedir; çünkü antik dönemde sağlık tanrısı kültleri genellikle sıcak su kaynaklarının çevresinde gelişmiştir.

Sikkeler ve Adak Yazıtları: Pagan Dönemin Sessiz Tanıkları

Hadrianoupolis, İmparator Hadrianus döneminden Arap Philip dönemine kadar kendi adına sikke basan bir kentti. Bu sikkeler üzerinde çeşitli tanrı figürleri yer almakta olup kentin çok tanrılı bir dini yaşama sahip olduğuna işaret eder. Kabaarmut Köyü'nde bulunan bir adak yazıtı ise kentin Roma döneminde önemli bir pazar yeri ve kült merkezi olduğunu belgeler.

Nekropol kazılarından elde edilen Marcus Aurelius dönemi eserleri, kentin MS 2. yüzyılda oldukça canlı bir Roma yerleşimi olduğunu teyit etmiştir. Bu dönem aynı zamanda pagan tapınakların ve kült alanlarının en yoğun faaliyet gösterdiği zaman dilimidir.

Paganlıktan Hristiyanlığa Geçiş

Hadrianoupolis'teki pagan kült alanları MS 4. yüzyılda terk edilmeye başlamıştır. Kimistene Zeus Tapınağı'nın bu dönemde bırakılması, Hristiyanlığın bölgede yayılışıyla doğrudan bağlantılıdır. Kentin Geç Roma ve Erken Bizans döneminde üç kilise, iki hamam ve mozaikli yapılarla donatılması, inanç dönüşümünün mimari yansımasıdır. Pagan toplum yaşamından Hristiyan düzenine geçişin ne kadar sürede gerçekleştiği, mimari plastik buluntular ve yapı katmanları aracılığıyla araştırılmaya devam etmektedir.

Hadrianoupolis'i pagan dönemiyle birlikte keşfetmek isteyenler Safranbolu'ya yalnızca 45 dakika uzaklıktaki Hadriana Hotel'de konaklayarak hem antik kenti hem de Batı Karadeniz'in eşsiz doğasını deneyimleyebilir.