Hadrianapolis Pagan İbadet Merkezi: Roma Döneminde Dini Yaşamın Kalbi

Karabük Eskipazar'daki Hadrianoupolis, Roma döneminde sadece ticari ve askeri bir merkez değil, aynı zamanda zengin bir dini yaşamın kalbiydi. Hadrianapolis pagan ibadet merkezi olarak kentin tarihinde kritik bir rol oynamış, farklı kültlerin bir arada yaşadığı çok katmanlı bir inanç yapısına ev sahipliği yapmıştır. Bu yazıda antik kentteki dini yapıları, ibadet ritüellerini ve pagan inancının bölgedeki izlerini keşfediyoruz.

Asklepios Kültü: Şifa Tanrısının İzleri

Hadrianoupolis'teki en önemli pagan keşiflerden biri 2022 yılında gerçekleşti. Sağlık tanrısı Asklepios'tan bahseden üç satırlık bir yazıt bulundu. Yazıtın üzerinde "Ailos Deiotaros, kurtarıcı Asklepios'a bunu sundu" ibaresi yer almaktadır.

Kazı Başkanı Doç. Dr. Ersin Çelikbaş bu keşfin önemini şöyle açıkladı: "Bu yazıt, Hadrianopolis ve Karadeniz arkeolojisi açısından çok önemli. Burada Asklepios'un varlığını tahmin ediyorduk ama bu yazıtın burada çıkmasıyla Hadrianopolis'te Asklepios kültünün var olduğunu net bir şekilde tespit etmiş olduk.

İç kalede bulunan bu kült, Sağlık Tanrısı Asklepios'a adanmıştır. Bu keşifle birlikte Karadeniz'de Asklepios kültü ilk kez epigrafik olarak tespit edilmiş oldu.

Asklepios kültü, antik dünyada büyük öneme sahipti. Hekim Tanrı Asklepios ile özdeşleşen tapınak-hastane anlayışıyla kurulan merkez sayısının 300'ü geçtiği söylenir. Bu merkezler şifa arayan insanların dertlerine derman aradıkları dini sağlık merkezleriydi. Buralarda görev yapanlara rahip-hekim demek daha doğru olur. Hristiyanlık ile birlikte pagan tanrılarına tapınım tek tek ortadan kalkarken Asklepios MS 5. yüzyıla kadar önemini korumuştur.

Anıtsal Kültik Niş: Phrygia İnançlarının İzleri

Çay Mahallesi'nde bulunan anıtsal kültik niş, Hadrianoupolis'teki pagan ibadet geleneğinin en somut kanıtlarından biridir. 238 x 142 cm ölçülerindeki niş, 28 cm genişliğindeki iki sütun üzerine yerleştirilmiş yarım daire alınlıktan oluşmaktadır.

Ergün Laflı'nın MS 2-3. yüzyıllara tarihlediği bu kaya nişi, eski Phrygia inançlarıyla ilgilidir. Böyle geç bir tarihte ve Paphlagonia'da bulunması ilginç olmakla birlikte anlaşılmaz değildir.

Paphlagonia bölgesinin Phrygia, Bithynia ve Galatia kesişim noktasında yer alması, farklı dini geleneklerin burada harmanlanmasını açıklamaktadır.

Antik kentte iki hamam, iki kilise yapısı, bir savunma yapısı, kaya mezarları, tiyatro, bir kemerli ve kubbeli yapı, anıtsal kültik niş, sur, villa, diğer anıtsal binalar ile bazı kült alanları bulunmaktadır.

Eski Pagan Tapınağı ve Dönüşümü

Hadrianoupolis'te pagan döneminden Hristiyan dönemine geçişin en çarpıcı örneği, Aziz Alypius Stylites'in (MS 522-640) hikayesinde görülmektedir. Alypius, kentin eski nekropolü yakınlarındaki eski bir pagan tapınağı üzerinde, halkın da yardımlarıyla, Martyr Euphemia adına bir kilise inşa etmiştir.

Kilisenin inşa edilmesinden sonra hemen yakınında bir sütun dikmiş ve yaklaşık 53 yıl bu sütun üzerinde yaşamıştır. Bu süre boyunca sürekli dua etmiş ve kente gelenlere vaazlar vermiştir. Ayrıca bu zaman içinde sütun çevresinde biri rahibeler manastırı ve biri rahipler manastırı olmak üzere bir çifte manastır kurulmuş, aziz yaşadığı süre boyunca bu manastırın yöneticisi olmuştur.

Bu dönüşüm, antik dünyanın pagan merkezlerinin nasıl Hristiyan kutsal alanlarına dönüştürüldüğünün tipik bir örneğidir.

Pagan Sembolizmin Mozaiklerdeki İzleri

Hadrianoupolis mozaiklerinde pagan dönemin etkileri MS 5. yüzyılda bile görülmektedir. Kilisenin ve mozaiklerin yapım tarihi olan 5. yüzyılda pagan etkili sembolizm anlayışının eserler üzerinde halen devam ettiği görülmektedir. 6. yüzyılda bu etkinin yok edilmesi amaçlanarak mozaiklerin üzeri mermer plakalarla kapatılmış ve kilise bu şekilde kullanımda kalmıştır.

Pagan etkisini geçmişe gömmeyi amaçlayan bu uygulama, esasen geleceğe ışık tutmuştur. Hem dinler tarihi hem de arkeoloji bilimi açısından kıymetli olan bu eserlerin günümüzle buluşmasını sağlamıştır.

Grifon figürü bu bağlamda önemli bir örnektir. Grifon, aslan vücutlu, kartal kafalı ve kanatlı mitolojik bir yaratıktır. Vücudundaki aslan cesareti, başındaki kartal gücü simgelemektedir.

Bu mitolojik yaratık pagan kökenli olmakla birlikte Hristiyan sanatına da uyarlanmıştır.

Roma Döneminde Dini Yaşam

Antik Roma'da din, kökenleri büyük ölçüde Antik Yunan ve İtalya Yarımadası'nın pagan geleneklerinden alan inanç ve kültlerin bileşimiydi. Antik Roma'da din, yüzyıllar boyunca sürekli değişim ve gelişim gösteren, farklı inanç ve dinlerden pek çok kültü içinde barındıran son derece eklektik ve çok katmanlı bir yapıdır.

Romalılar geleneksel olarak yeni fethedilen yerlerin tanrılarına da kendi özgün tanrıları ile bir tutmuş, aynı saygı ve onuru bahşetmişlerdir. Birçok seferde yeni fethedilen bölgenin tanrılarının da Roma'da yeni tapınaklarda yer almaları için davette bulunulmuştur.

Hadrianoupolis'te de bu çoğulcu anlayış geçerliydi. Kentte hem Roma panteonunun tanrıları hem de yerel Anadolu kültleri bir arada yaşıyordu.

İmparator Hadrianus ve Kent İsmi

Hadrianoupolis isminin bu kadar popüler olmasının sebebi Roma imparatoru Hadrianus'u onurlandırmak için kentlerin üstün çaba göstermesi ve kent adı olarak benimsemesidir. Bu kentler Hadrianoupolis, Hadriane, Hadrianotherai, Hadrianeaia, Hadrianoi gibi isimlerle ona şükranlarını sunmuş ve adına festivaller düzenlemiş, ona vakfedilen tapınaklarla onu tanrısallaştırmıştır.

MS 117-138 yılları arasında iktidar olan Hadrianus, yönetimde olduğu 21 yılın 12 yılını ülkeyi gezerek geçirmiş, ziyaret ettiği şehirlere imar ve altyapı çalışmaları için büyük maddi katkılar sunmuştur. Vizyoner ve sevilen biri olduğu için pek çok kent ismini ona adamıştır.

Pagan Dönemden Hristiyanlığa Geçiş

Hadrianoupolis'in dini tarihi, pagan dönemden Hristiyan dönemine yumuşak bir geçiş göstermektedir. MS 4. yüzyıldan itibaren Hristiyanlığın yayılmasıyla birlikte kent önemli bir piskoposluk merkezi haline gelmiştir.

Bizans döneminde Hadrianopolis Piskoposluğu sınırlarında çok sayıda kilise inşa edilmiştir.

Ancak bunlardan sadece üç tanesi temel seviyesinde günümüze ulaşmıştır. Ayrıca kentte yapılan jeoradar çalışmaları sonucunda bazilikal planlı bir kilise ile haç planlı bir martyriumun varlığı tespit edilmiştir.

İmparator I. Theodosius (MS 347-395) Paphlagonia ve Bithynia'nın bazı bölgelerinden yeni bir eyalet olan Honorias'ı oluşturduğunda, Hadrianopolis bu eyalete bağlanmış ve Hadrianopolis in Honoriade adıyla anılmaya başlamıştır.

Kentin Stratejik Dini Konumu

Hadrianoupolis, Orta Anadolu platosundan dağlar üzerinden geçerek Bartın ve Karadeniz'e ulaşan ana yolu kontrol eden noktada yer alan bir tarım kentiydi. Paphlagonia, Bithynia ve Galatia sınırlarında konuşlanmıştı.

Bu stratejik konum, kentin hem ticari hem de dini açıdan önemli olmasını sağlamıştır. Farklı bölgelerden gelen tüccarlar, askerler ve hacılar kentte buluşmuş, beraberlerinde kendi inanç ve kültlerini de getirmişlerdir.

Hadrian ile Arap Philip dönemleri arasında sikke basılan Hadrianoupolis, MS 5-7. yüzyıllarda tahkim edilmiş önemli bir kent ve Sinop, Herakleia Pontika ve Amastris gibi amfora üretip denizaşırı ticaret yapan sahil kentlerine şarap tedarik eden Paphlagonia yerleşimlerinden birisi olmuştur.

Günümüzde Pagan İzleri

Bugün Hadrianoupolis'te pagan dönemin izleri hâlâ görülebilir durumdadır. Asklepios yazıtı, anıtsal kültik niş ve mozaiklerdeki mitolojik figürler bu dönemin canlı tanıklarıdır.

2025 yılında ören yeri statüsüne kavuşan Hadrianopolis, Safranbolu Müze Müdürlüğü'ne bağlı olarak ziyarete açılmıştır. Yeni karşılama merkezi, kafeterya ve restoran yapılmıştır.

Ziyaretçiler, Roma döneminin pagan kültlerinden Bizans Hristiyanlığına uzanan bu dini dönüşümü yerinde görebilir, antik uygarlıkların inanç dünyasına tanıklık edebilir.

Paphlagonia Bölgesi Kültleri

Hadrianoupolis'in yer aldığı Paphlagonia bölgesi, zengin bir kült geleneğine ev sahipliği yapmıştır. Pers, Helenistik ve Roma İmparatorluk dönemlerinde Paphlagonia ve Pontus bölgesi çeşitli tanrı kültlerine sahipti. Apollon, Poseidon, Aphrodite gibi Yunan-Roma tanrıları bölgede tapınım görmüştür.

Hadrianoupolis'te bulunan Asklepios kültü, bu bölgesel kült geleneğinin önemli bir parçasıdır. Asklepionlar genellikle termal ve temiz su kaynaklarının yakınında, büyük önemli şehirlerin yakınında kuruluyordu. Hadrianoupolis'in yakınlarındaki termal kaynaklar (bugünkü Akkaya Termal) bu bağlamda anlamlıdır.

Sonuç

Hadrianapolis pagan ibadet merkezi olarak Roma döneminde zengin bir dini yaşama ev sahipliği yapmıştır. Asklepios kültünün varlığı, Phrygia inançlarını yansıtan kültik niş ve mozaiklerdeki mitolojik figürler bu dönemin izlerini günümüze taşımaktadır.

Kent, paganlıktan Hristiyanlığa geçişin canlı bir örneğidir. Eski pagan tapınağının üzerine kilise inşa edilmesi, mozaiklerdeki pagan sembollerinin mermer plakalarla örtülmesi ve Aziz Alypius'un burada sütun üzerinde yaşaması, bu dönüşümün en çarpıcı göstergeleridir.

Hadrianoupolis'i ziyaret etmek ve Roma döneminin dini yaşamını yerinde keşfetmek isteyenler, Safranbolu'ya yakın konumuyla Hadriana Hotel'de konaklamayı tercih edebilir.